อำนาจของวรรณกรรม

อำนาจของวรรณกรรม

                เจตนา นาควัชระ กล่าวถึงสถานะของวรรณกรรมไว้ว่าเป็นสมบัติทางวรรณศิลป์ เป็นสมบัติของมนุษยชาติ “ เมื่อผู้แต่งตัดสินใจที่จะเผยแพร่แล้ว ก็หาได้เป็นสมบัติของผู้แต่งต่อไปไม่ แต่ได้กลายเป็นสมบัติของผู้อ่านไป ผู้อ่านมีเสรีภาพในการที่จะตีความวรรณกรรมหรือแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับวรรณกรรมที่ตนอ่าน วรรณกรรมนั้นก็ตกอยู่ในสภาวะเดียวกับวาจาที่เปล่งออกไป เมื่อหลุดลอยไปจากตัวผู้เขียนกลายเป็นสมบัติของผู้อื่น ซึ่งในที่นี้ก็คือผู้อ่าน ”

            ความสำคัญของตัวบทวรรณกรรมจึงมีมากในฐานะที่เป็น “ตัวสาร” ที่ผู้สื่อได้ตัดสินใจส่งออกไปแล้ว เช่นเดียวกับคำปราศรัยที่ผู้กล่าวได้กล่าวต่อสาธารณชนจะผิดข้อเท็จจริงหรือเบี่ยงเบนจากความถูกต้องเพียงใดอยู่ในความรับผิดชอบของผู้พูด ความคิดเรื่อง “ สมบัติทางวรรณศิลป์ ” เป็นการเน้นความสำคัญของตัวบทวรรณกรรมในฐานะที่ “ พูดแทนใจ ” ผู้เขียน เท่ากับเป็นการย้ำให้ผู้เขียนตระหนักถึงบทบาทของตนก่อนที่จะสร้างตัวแทนมาสื่อกับผู้อ่านด้วย แต่ทั้งนี้ต้องอาศัยบทบาทของผู้อ่านที่เป็นผู้รับสารที่ดีด้วย

                สารในวรรณกรรมมี “ เจตนา ” อย่างไร เป็นหน้าที่ของผู้อ่านที่จะต้องพยายามสกัดออกมาเอง อาจจะตรงหรือไม่ตรงกับเจตนาของผู้เขียนที่บอกไว้เป็นลายลักษณ์อักษรก็ได้ ผู้อ่านที่มีวิจารณญาณจะไม่ถือว่าเจตนาของผู้เขียนที่ประกาศไว้ในวรรณกรรมเป็นเพียงเจตนาเดียว มิฉะนั้นอาจจะถูกจับจูงจนหลงใหลในทางการอ่าน เพราะยึดเอาเจตนาของผู้เขียนเป็นตัวนำร่องในการวินิจสารได้ ทำให้ขาดโอกาสที่จะมองวรรณกรรมในมุมกว้างอย่างเสรีต่อไป

            ตัวบทวรรณกรรมควรจะเป็นงานศิลป์ที่เป็นสื่อโยงมนุษย์เข้าหากัน ให้เข้าใจภาษาเดียวกัน นั่นก็คือเสียงวิญญาณของมนุษย์ดังที่นักวิชาการศิลปะผู้หนึ่งกล่าวไว้ว่า

“ Within a work of art where the cry of the human soul sounds most loudly , the author and his audience discover mutual sympathy and attraction ”

            ตามทรรศนะนี้ ผู้เขียนและผู้อ่านมีจุดสนใจร่วมกันคือ “เสียงวิญญาณของมนุษย์” วรรณศิลป์เป็นสื่อให้ทั้งสองฝ่ายได้ฟังเสียงเพรียกนั้นได้ชัดเจนยิ่งขึ้น แล้วจะได้หันหน้าเข้าหากันเพื่อมองและแก้ปัญหาของมนุษยชาติ

                ด้วยเหตุที่วรรณกรรมมิใช่เพียงการสื่อสารธรรมดา แต่เป็นการสื่อสารอย่างมีศิลปะ ความสำคัญของตัวบทวรณกรรมจึงเหมือนกับงานศิลป์อื่น ๆ ที่ผู้อ่านย่อมจะต้องพินิจในกรอบศิลปะได้ ศิลปะอื่น ๆ เช่น จิตรกรรม , ประติมากรรม ซึ่งเป็นทัศนศิลป์ มีองค์ประกอบที่สำคัญ ๒ ส่วน คือ รูปทรงกับเนื้อหา รูปทรงคือส่วนที่เป็นรูปธรรม ได้แก่ วัสดุ และทัศนธาตุ ( เช่น น้ำหนักอ่อนแก่ของแสงและเงา สี ลักษณะผิว เป็นต้น ) ที่สัมผัสได้ด้วยประสาทตา เนื้อหาคือส่วนที่เป็นนามธรรมที่รับรู้ได้ด้วยความรู้สึกนึกคิดผ่านทางรูปทรง เช่น เรื่องราว อารมณ์ และสัญลักษณ์ องค์ประกอบของวรรณกรรมก็แบ่งได้กว้าง ๆ เป็น ๒ ส่วนเช่นกัน คือ รูปแบบและเนื้อหา แต่ถ้าจะพิจารณอย่างละเอียดให้เห็นความสำคัญของตัวบทวรรณกรรมแล้ว รูปแบบเป็นเพียงโครงร่างคร่าว ๆ ที่กำหนดประเภทของงานเท่านั้น ถ้าจะเปรียบกับมนุษย์ รูปแบบคือประเภทของสัตว์โลกชนิดหนึ่งที่ต่างกับสัตว์โลกอื่น แต่ในตัวมนุษย์นี้เอง มีส่วนประกอบ เช่น กระดูก เลือดเนื้อ และอวัยวะทั้งปวง ที่ทำให้เป็นร่างของมนุษย์ องค์ประกอบของวรรณกรรมอันได้แก่ แนวคิด โครงเรื่อง เนื้อเรื่อง การดำเนินเรื่อง ฯลฯ รวมกันเรียกว่า วัสดุ เปรียบเหมือนกับส่วนประกอบของมนุษย์ที่กล่าวแล้ว และมนุษย์ต้องมีอาภรณ์ประดับกายฉันใด วรรณกรรมก็ต้องมีอลังการคือภาษาที่งดงามตกแต่งฉันนั้น แต่ร่างกายจะเป็นดั่งร่างที่ไร้วิญญาณ หากปราศจากจิตใจ รสของวรรณกรรมเปรียบเหมือนชีวิตจิตใจของร่างกายนั้น

                รสวรรณกรรม เกิดจากพลังของตัวบทวรรณกรรมที่สามารถสื่อให้กระทบอารมณ์และความคิดของผู้อ่านได้ จนทำให้ผู้อ่านเกิดปฏิกิริยาตอบสนอง เช่น เมื่อได้อ่านวรรณกรรมที่สื่ออารมณ์รัก ผู้อ่านก็จะได้รับรสความซาบซึ้งในความรัก ได้อ่านเรื่องที่สื่ออารมณ์โกรธ ก็จะได้รับรสความแค้นเคือง เป็นต้น

                กล่าวได้ว่า อำนาจของวรรณกรรมอาจมีมากพอที่จะก่อให้เกิดความเปลี่ยนแปลงขึ้นในอารมณ์และความคิดของผู้อ่านได้ ดังที่ เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ กล่าวไว้ว่า

                “ หนังสือคือสื่อชนวนที่ปรวนแปร

                ทำให้แพ้หรือนำไปสู่ชัยชนะ ”

ที่มา : หนังสือดั่งรัตนะแห่งโกสินทร์ ของ กุสุมา รักษมณี